7/12ના ઉતારાથી વારસાઈ નોંધ સુધી સામાન્ય નાગરિકોની ફરિયાદો; ગંભીર આક્ષેપ કે ગેરકાયદેસર કામો પણ પૈસાના જોરે કરાવી શકાય છે! સરકારી તંત્રમાં Transparency, Accountability અને કાયદાના સમાન અમલ સામે મોટા સવાલો
ગાંધીનગર / અમદાવાદ: ગુજરાતમાં જમીન અને મહેસૂલ વિભાગની કામગીરી અંગે સામાન્ય નાગરિકોની મુશ્કેલીઓનો મુદ્દો ફરી ગંભીર ચર્ચા માગે છે. જમીનના 7/12ના ઉતારામાં નામ દાખલ કરાવવું હોય, વારસાઈ નોંધ કરાવવી હોય, જમીનના રેકોર્ડમાં સુધારો કરાવવો હોય કે અન્ય મહેસૂલી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરાવવી હોય—આવા કામો માટે નાગરિકોને કેટલી સરળતાથી અને કેટલા સમયમાં ન્યાય મળે છે તે સવાલ મહત્ત્વનો છે.
નાગરિકોની ફરિયાદો અને જાહેર ચર્ચામાં વારંવાર એવો આક્ષેપ સામે આવે છે કે કેટલીક જગ્યાએ કાયદેસર કામ કરાવવા માટે પણ પૈસા આપ્યા વિના કામ આગળ વધતું નથી. આથી પણ ગંભીર આક્ષેપ એ છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ પૈસા આપવા તૈયાર હોય, તો નિયમ મુજબ ન થઈ શકે તેવું અથવા કાયદેસર રીતે મંજૂર ન થવું જોઈએ તેવું કામ પણ કરાવી શકાય છે.
આ આક્ષેપો અત્યંત ગંભીર છે. તેમની સત્યતા સંબંધિત દસ્તાવેજો, ફરિયાદો અને નિષ્પક્ષ તપાસથી જ નક્કી થઈ શકે. પરંતુ જો ક્યાંય પૈસાના આધારે નિયમો વળગાડવામાં આવતા હોય, તો તે માત્ર ભ્રષ્ટાચારનો પ્રશ્ન નથી—તે કાયદાના શાસન અને સામાન્ય નાગરિકના અધિકારો પર સીધો પ્રહાર છે.
કાયદેસર કામ માટે ધક્કા, તો પૈસા આપનારને વિશેષ રસ્તો?
સરકારી કચેરીઓમાં દરેક નાગરિકને કાયદા મુજબ સમાન વ્યવહાર મળવો જોઈએ. અરજી યોગ્ય હોય, જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરેલા હોય અને નિયમોનું પાલન થતું હોય, તો નાગરિકને બિનજરૂરી વિલંબ વિના નિર્ણય મળવો જોઈએ.
પરંતુ જો કોઈ નાગરિકને વારંવાર કચેરીના ધક્કા ખાવા પડે, એક જ દસ્તાવેજ માટે વારંવાર દોડવું પડે અથવા પોતાની અરજીની સ્થિતિ જાણવા માટે પણ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે, તો વહીવટી વ્યવસ્થા સામે સવાલ ઊભા થાય છે.
બીજી તરફ, પૈસા આપનાર વ્યક્તિને ઝડપથી કામ થઈ જતું હોવાની કે નિયમોમાં છૂટછાટ મળતી હોવાની ફરિયાદો સાચી સાબિત થાય, તો તે વધુ ગંભીર બાબત બને છે.
સરકારી કચેરી કોઈની ખાનગી મિલકત નથી અને સરકારી પ્રક્રિયા કોઈના પૈસાથી ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ નથી. નિયમો બધા માટે સરખા હોવા જોઈએ. પૈસાના આધારે કામની ઝડપ, નિર્ણય અથવા કાયદાના અમલમાં ભેદભાવ થતો હોય, તો તેની તપાસ થવી જ જોઈએ.
7/12ના ઉતારા અને જમીનના રેકોર્ડમાં શું ચાલે છે?
જમીનના 7/12ના ઉતારા, હક્કપત્રકમાં ફેરફાર, નામ દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા અને અન્ય જમીન સંબંધિત નોંધો ખેડૂતો તથા જમીનમાલિકો માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ દસ્તાવેજોમાં ભૂલ હોય અથવા નોંધ સમયસર ન થાય, તો જમીનના વ્યવહારો, સરકારી યોજનાઓ અને અન્ય કાયદેસર કામોમાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
જો કોઈ નાગરિક નિયમ મુજબ અરજી કરે છતાં તેને વિલંબનો સામનો કરવો પડે, જ્યારે પૈસા આપનારને પ્રાથમિકતા મળતી હોવાની ફરિયાદ હોય, તો સંબંધિત કચેરીની પ્રક્રિયાની તપાસ જરૂરી બને છે.
વધુ ગંભીર સ્થિતિ ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે પૈસાના બદલામાં ખોટી નોંધ, અયોગ્ય ફેરફાર અથવા નિયમવિરુદ્ધ મંજૂરી આપવામાં આવી હોવાનો આક્ષેપ થાય. આવા કિસ્સામાં માત્ર અરજીની પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ દસ્તાવેજોની ચકાસણી, નિર્ણય લેનાર અધિકારીઓની ભૂમિકા અને જવાબદારીની પણ તપાસ થવી જોઈએ.
જમીનના રેકોર્ડમાં કરવામાં આવતી દરેક નોંધ નિયમો અને પુરાવા આધારિત હોવી જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિની નાણાકીય તાકાતના આધારે તેના હક્કો ઊભા કરી દેવા કે અન્યના હક્કોને નુકસાન પહોંચાડવું ગંભીર પરિણામો સર્જી શકે છે.
વારસાઈ નોંધ: સામાન્ય પરિવાર માટે કસોટી કેમ?
પરિવારમાં કોઈ સભ્યના અવસાન પછી વારસાઈ નોંધ કરાવવાની પ્રક્રિયા પરિવારો માટે ભાવનાત્મક અને કાયદેસર રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ હોય છે. જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કર્યા પછી પણ જો અરજદારે વારંવાર કચેરીના ધક્કા ખાવા પડે, તો મુશ્કેલી વધે છે.
નાગરિકને સ્પષ્ટ માહિતી મળવી જોઈએ કે કયા દસ્તાવેજની જરૂર છે, કઈ કાયદેસરની પ્રક્રિયા બાકી છે અને અરજી પર નિર્ણય ક્યારે અપેક્ષિત છે.
જો કોઈ જગ્યાએ પૈસા આપ્યા વિના ફાઇલ આગળ ન વધતી હોવાની અથવા પૈસા આપનારને નિયમવિરુદ્ધ લાભ મળતો હોવાની ફરિયાદ હોય, તો આવી ફરિયાદોને દબાવવાને બદલે યોગ્ય તપાસ કરવી જોઈએ.
વારસાઈ નોંધ કોઈ અધિકારીની મહેરબાની નથી; તે કાયદા અને દસ્તાવેજોના આધારે નક્કી થતી વહીવટી પ્રક્રિયા છે. નાગરિકને તેના કાયદેસર અધિકાર માટે કોઈની કૃપા કે ગેરકાયદેસર ચુકવણી પર આધાર રાખવો પડે, તેવી સ્થિતિ સ્વીકાર્ય ન હોઈ શકે.
સૌથી ગંભીર સવાલ: પૈસા હોય તો કાયદો બદલાઈ જાય છે?
આ સમગ્ર મુદ્દાનો સૌથી ગંભીર ભાગ એ છે કે પૈસાના આધારે નિયમવિરુદ્ધ કામ થઈ શકતાં હોવાનો આક્ષેપ છે.
જો કોઈ વ્યક્તિને પૈસા આપીને કાયદેસર રીતે મંજૂર ન થઈ શકે તેવો લાભ મળે, તો તેનાથી અન્ય નાગરિકોના હક્કોને નુકસાન થઈ શકે છે. જમીનના રેકોર્ડમાં ખોટી નોંધ, અયોગ્ય ફેરફાર અથવા પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ લાંબા સમય સુધી ચાલતા વિવાદો અને કાયદાકીય મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.
આથી તપાસ માત્ર એટલી પૂરતી ન હોવી જોઈએ કે કોઈએ પૈસા માગ્યા હતા કે નહીં. જ્યાં ફરિયાદો અથવા પુરાવા ઉપલબ્ધ હોય, ત્યાં એ પણ તપાસવું જોઈએ કે:
- શું નિયમવિરુદ્ધ કોઈ નોંધ અથવા મંજૂરી આપવામાં આવી હતી?
- શું સરકારી પ્રક્રિયામાં કોઈને ગેરકાયદેસર લાભ મળ્યો હતો?
- શું સમાન પરિસ્થિતિમાં આવેલા અરજદારો સાથે અલગ વ્યવહાર થયો હતો?
- શું અરજી અથવા દસ્તાવેજોમાં ગેરરીતિ થઈ હતી?
- નિર્ણય લેનાર અધિકારી કે કર્મચારીની જવાબદારી શું હતી?
આવા સવાલોના જવાબ દસ્તાવેજી તપાસ અને કાયદેસરની પ્રક્રિયા દ્વારા જ મળી શકે છે. આરોપ સાબિત થાય તો જવાબદાર વ્યક્તિ સામે લાગુ કાયદા મુજબ કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
Revenue Departmentમાં જવાબદારી નક્કી થવી જ જોઈએ
મહેસૂલ વિભાગની કામગીરી વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે દરેક અરજીની સ્થિતિ ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ કરાવવી, સરકારી ફી જાહેર કરવી, સમયમર્યાદાનું પાલન કરાવવું અને ફરિયાદોનું સમયસર નિરાકરણ લાવવું જરૂરી છે.
સરકારી ફી સિવાય કોઈ ગેરકાયદેસર રકમની માંગણી થાય, તો નાગરિકને ફરિયાદ કરવાની સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય વ્યવસ્થા મળવી જોઈએ. ફરિયાદ કરનારને માર્ગદર્શન મળે અને ફરિયાદની તપાસ નિષ્પક્ષ રીતે થાય તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.
સાથે જ જમીનના રેકોર્ડમાં થયેલા શંકાસ્પદ ફેરફારોનું Audit, મંજૂરી આપવાની પ્રક્રિયાની સમીક્ષા અને જવાબદાર અધિકારીઓની ભૂમિકાની તપાસ દ્વારા ગેરરીતિઓ અટકાવવાના પગલાં લઈ શકાય છે.
The News Express Analysis
ગુજરાતના Revenue Department અંગે ઉઠતા આક્ષેપોનો મુદ્દો માત્ર પૈસાની લેવડદેવડ સુધી મર્યાદિત નથી. આ મુદ્દો સામાન્ય નાગરિકને કાયદેસર સેવા મેળવવાનો અધિકાર, સરકારી તંત્રની વિશ્વસનીયતા અને કાયદાના સમાન અમલ સાથે જોડાયેલો છે.
જો યોગ્ય દસ્તાવેજો ધરાવતો નાગરિક પોતાના કાયદેસર કામ માટે વારંવાર કચેરીના ધક્કા ખાય, જ્યારે પૈસાના આધારે નિયમવિરુદ્ધ કામ થઈ શકતું હોવાના આક્ષેપો સામે આવે, તો વહીવટીતંત્રે આ સવાલોને ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ.
પરંતુ વ્યાપક ભ્રષ્ટાચારનો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે ફરિયાદોના આંકડા, દસ્તાવેજી પુરાવા, તપાસના પરિણામો અને સત્તાવાર કાર્યવાહી જેવી વિગતો જરૂરી છે. તેથી હવે જરૂર છે પારદર્શક તપાસની, સ્પષ્ટ જવાબદારીની અને નાગરિકોને તેમની અરજી અંગે સમયસર માહિતી આપતી વ્યવસ્થાની.
The News Expressનો સ્પષ્ટ અભિગમ છે: કાયદેસર કામ માટે નાગરિકને બિનજરૂરી હેરાનગતિ ન થવી જોઈએ અને પૈસાના આધારે કોઈને નિયમવિરુદ્ધ લાભ મળતો હોવાની ફરિયાદ હોય તો તેની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ. કાયદો સૌ માટે સમાન હોવો જોઈએ—પૈસાદાર માટે અલગ અને સામાન્ય માણસ માટે અલગ નહીં.
