આયુર્વેદ મુજબ, કેટલાક ખોરાકના સંયોજન પાચનક્રિયા બગાડે છે, શરીરમાં આમા (ઝેરી અવશેષો) ઉત્પન્ન કરે છે અને લાંબા ગાળે અનેક રોગોનું કારણ બને છે. આવા સંયોજનને વિરુદ્ધ આહાર કહેવામાં આવે છે. યોગ્ય પાચન (અગ્નિ) અને દોષ સંતુલન જાળવવા માટે આવા સંયોજનોથી દૂર રહેવું જરૂરી છે.
વિરુદ્ધ આહારના ઉદાહરણો:
1. ચા સાથે નમકીન વસ્તુઓ
ચા સાથે નમકીન અથવા ખારા નાસ્તા લેતા એસિડિટી અને પાચન તકલીફો થાય છે. ચા સ્વભાવથી કષાય અને ઉત્તેજક છે, જ્યારે નમકીન વસ્તુઓ પાચનમાં અસંગતતા પેદા કરે છે.
2. દૂધ સાથે ખાટા ફળ
દૂધ સાથે ખાટા ફળો (સંતરો, લીંબુ, દાડમ વગેરે) લેવાથી દૂધ પેટમાં ફાટી જાય છે, જેના કારણે અપચો, ગેસ અને લાંબા ગાળે ચામડીના રોગ થઈ શકે છે.
3. રાત્રે દહીં
રાત્રે દહીં ખાવાથી કફ દોષ વધે છે અને કફ, શ્લેષ્મા, સાઇનસ અને શ્વસન તકલીફો ઊભી થઈ શકે છે.
4. અંકુરિત અનાજ કાચા ખાવા
અંકુરિત અનાજ પૌષ્ટિક હોવા છતાં કાચા સ્વરૂપે ભારે પચાય છે અને ગેસ, ફૂલાટ વગેરે તકલીફો આપે છે. આયુર્વેદમાં હળવા શેકીને અથવા ઉકાળી ખાવાની સલાહ છે.
5. ભોજન પછી તરત પાણી પીવું
ભોજન પછી તરત પાણી પીવાથી પાચન અગ્નિ નબળી પડે છે, મેટાબોલિઝમ ધીરો પડે છે અને વાત દોષ વધે છે.
6. ઘીનો અયોગ્ય ઉપયોગ
શુદ્ધ દેશી ઘી મર્યાદિત માત્રામાં (દિવસે ૧–૨ ચમચી) લેવુ લાભદાયક છે, પરંતુ અશુદ્ધ ઘી અથવા અતિરેક માત્રામાં લેવાથી દોષો વધે છે અને આમા ઉત્પન્ન થાય છે.
*આયુર્વેદિક સલાહ*
આ નિયમોનું પાલન કરવાથી દોષો (વાત, પિત્ત, કફ) સંતુલિત રહે છે, અગ્નિ મજબૂત બને છે અને *વિરુદ્ધ આહાર*થી થતી લાંબા ગાળાની તકલીફો દૂર રહે છે. સ્વસ્થતા માટે પાચનપ્રક્રિયાનો માન રાખવો અને અસંગત ખોરાક સંયોજનથી દૂર રહેવું આવશ્યક છે.
ડો. કુંજલ ચેતનભાઈ ચૌહાણ
આયુર્વેદ M.D. – દ્રવ્યગુણ વિજ્ઞાન
મો. 9664681674
ઈમેલ આઈડી. kunjalcchauhan123@gmail.com